Σαν Σήμερα το 1944: Το μεγάλο σαμποτάζ του ΕΛΑΣ στα Στύρφακα Φθιώτιδας

Στις 4 Οκτωβρίου 1944, η γερμανική Κατοχή στην Ελλάδα πλησίαζε στο τέλος της. Οι δυνάμεις του Γ΄ Ράιχ βρίσκονταν πλέον σε διαδικασία υποχώρησης προς τον Βορρά, όμως στη Φθιώτιδα ο πόλεμος κάθε άλλο παρά είχε τελειώσει.

Οι δρόμοι και κυρίως η σιδηροδρομική γραμμή που διέσχιζε την περιοχή μας είχαν αποκτήσει τεράστια σημασία για τη μεταφορά γερμανικών στρατευμάτων και πολεμικού υλικού. Την ίδια στιγμή, οι δυνάμεις της Αντίστασης πραγματοποιούσαν αλλεπάλληλες επιχειρήσεις με στόχο να πλήξουν αυτές τις μετακινήσεις.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό σημειώθηκε στα Στύρφακα ένα από τα μεγάλα σαμποτάζ των τελευταίων ημερών της Κατοχής στη Φθιώτιδα. Στόχος ήταν μια γερμανική στρατιωτική αμαξοστοιχία.

Η ανατίναξη της γερμανικής αμαξοστοιχίας

Σύμφωνα με την καταγραφή της δράσης του ΕΛΑΣ, στις 4 Οκτωβρίου 1944 τμήμα της ΧΙΙΙ Μεραρχίας Στερεάς Ελλάδας ανατίναξε μέσα σε γαλαρία κοντά στα Στύρφακα γερμανική στρατιωτική αμαξοστοιχία.

Η ίδια καταγραφή κάνει λόγο για έναν μεγάλο συρμό αποτελούμενο από 43 βαγόνια, ο οποίος φέρεται να μετέφερε, εκτός από στρατιώτες, σημαντικές ποσότητες πολεμικού υλικού. Πυροβόλα, αυτοκίνητα, μοτοσυκλέτες, πυρομαχικά και καύσιμα αναφέρονται μεταξύ του φορτίου της αμαξοστοιχίας, η οποία, σύμφωνα πάντα με την καταγραφή του ΕΛΑΣ, καταστράφηκε από την ανατίναξη και την πυρκαγιά που ακολούθησε.

Το χτύπημα αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία εξαιτίας της χρονικής στιγμής κατά την οποία πραγματοποιήθηκε. Οι γερμανικές δυνάμεις χρειάζονταν πλέον τις συγκοινωνιακές αρτηρίες της Στερεάς Ελλάδας όχι για να ενισχύσουν την παρουσία τους στη χώρα, αλλά για να αποχωρήσουν από αυτή.

Πόσοι Γερμανοί σκοτώθηκαν στα Στύρφακα;

Οι ελληνικές καταγραφές αποδίδουν στο σαμποτάζ εξαιρετικά βαριές απώλειες. Είναι χαρακτηριστικό πως στην καταγραφή της δράσης του ΕΛΑΣ αναφέρεται ότι στην αμαξοστοιχία μεταφερόταν ένα γερμανικό τάγμα και ότι από τη δύναμή του σώθηκαν μόλις 67 άνδρες. Σε μεταγενέστερες αναφορές για το γεγονός εμφανίζεται έτσι ο αριθμός των περίπου 500 Γερμανών νεκρών.

Ο συγκεκριμένος αριθμός, ωστόσο, χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη. Δεν έχει καταστεί δυνατό να διασταυρωθεί από ανεξάρτητη γερμανική καταγραφή και -συνεπώς- δεν μπορεί να θεωρηθεί επιβεβαιωμένος αριθμός απωλειών.

Αυτό που προκύπτει από τις ελληνικές πηγές πάντως και δεν αμφισβητείται, είναι ότι το σαμποτάζ θεωρήθηκε ένα ιδιαίτερα σοβαρό πλήγμα εναντίον της γερμανικής δύναμης και του στρατιωτικού υλικού που μεταφερόταν προς τον Βορρά.

Γιατί τα Στύρφακα ήταν τόσο σημαντικά;

Η επιλογή της περιοχής δεν ήταν τυχαία. Τα Στύρφακα βρίσκονταν πάνω στον βασικό σιδηροδρομικό άξονα που συνέδεε την Αθήνα με τη Θεσσαλονίκη και μέσω της βόρειας Ελλάδας, με τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη. Για τις δυνάμεις Κατοχής, η συγκεκριμένη γραμμή αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες αρτηρίες μεταφοράς στρατευμάτων, οχημάτων, οπλισμού, πυρομαχικών, καυσίμων και εφοδίων.

Η σημασία της περιοχής είχε φανεί ήδη από τα προηγούμενα χρόνια της Κατοχής. Οι Γερμανοί είχαν πραγματοποιήσει έργα στη σιδηροδρομική υποδομή των Στυρφάκων, χρησιμοποιώντας και καταναγκαστική εργασία, ώστε να βελτιώσουν τις δυνατότητες κίνησης και διασταύρωσης των αμαξοστοιχιών.

Ο έλεγχος του σιδηροδρόμου ήταν επομένως κρίσιμος. Και αυτό το γνώριζαν καλά και οι δυνάμεις της Αντίστασης.

Τα προηγούμενα σαμποτάζ στην περιοχή

Στην πραγματικότητα, η 4η Οκτωβρίου δεν ήταν η πρώτη φορά που η σιδηροδρομική γραμμή κοντά στα Στύρφακα βρέθηκε στο στόχαστρο. Στρατιωτική αναφορά της 16ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ καταγράφει στις 23 Ιουλίου 1944 σαμποτάζ στη γραμμή νοτίως των Στυρφάκων. Σύμφωνα με την αναφορά, δύο βαγόνια καταστράφηκαν και η σιδηροδρομική συγκοινωνία διακόπηκε για περίπου τρεις ώρες.

Την ίδια περίοδο πραγματοποιούνταν στην ευρύτερη περιοχή επιχειρήσεις εναντίον του γερμανικού σιδηροδρομικού δικτύου στις οποίες συμμετείχαν, σε συνεργασία με Έλληνες αντάρτες, και συμμαχικές αποστολές.

Τα Στύρφακα, επομένως, δεν εμφανίζονται ξαφνικά στον χάρτη των σαμποτάζ τον Οκτώβριο του 1944. Η περιοχή και η σιδηροδρομική γραμμή αποτελούσαν ήδη σημαντικό στόχο.

Οι Γερμανοί υποχωρούν προς τον Βορρά

Μέχρι το φθινόπωρο του 1944, η στρατιωτική κατάσταση στην Ελλάδα είχε αλλάξει δραματικά. Η Γερμανία βρισκόταν υπό ολοένα μεγαλύτερη πίεση στα ευρωπαϊκά μέτωπα και η διατήρηση σημαντικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα γινόταν όλο και πιο επικίνδυνη.

Η αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων είχε αρχίσει. Η Φθιώτιδα βρισκόταν πάνω σε βασικές διαδρομές προς τον Βορρά και οι οδικοί και σιδηροδρομικοί άξονές της απέκτησαν καθοριστική σημασία για τα τμήματα που εγκατέλειπαν τη νότια Ελλάδα.

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιχείρησαν να εκμεταλλευτούν αυτή την κατάσταση, πραγματοποιώντας διαδοχικά χτυπήματα. Στις 29 Σεπτεμβρίου καταγράφονται επιθέσεις εναντίον γερμανικών φαλάγγων που κινούνταν στον άξονα Λαμίας – Δομοκού. Μία ημέρα αργότερα, στις 30 Σεπτεμβρίου, τμήμα της ΧΙΙΙ Μεραρχίας ανατίναξε σιδηροδρομική γέφυρα μεταξύ Μπέκι και Στυρφάκων. Και στις αρχές Οκτωβρίου οι επιχειρήσεις εντάθηκαν ακόμη περισσότερο.

Σαμποτάζ στο Κούρνοβο μία ημέρα νωρίτερα

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το σαμποτάζ στα Στύρφακα δεν ήταν το μοναδικό χτύπημα σε γερμανική αμαξοστοιχία εκείνες τις ημέρες. Το Δελτίο Τύπου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ της 6ης Οκτωβρίου 1944 καταγράφει διαφορετική επιχείρηση που είχε πραγματοποιηθεί στις 3 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με αυτό, τμήμα του ΕΛΑΣ ανατίναξε κοντά στη γαλαρία του Κουρνόβου αμαξοστοιχία που μετέφερε γερμανικό στρατό.

Η συγκεκριμένη αναφορά κάνει λόγο για καταστροφή της ατμομηχανής και επτά βαγονιών. Την αμέσως επόμενη ημέρα, στις 4 Οκτωβρίου, η καταγραφή της δράσης της ΧΙΙΙ Μεραρχίας τοποθετεί κοντά στα Στύρφακα τη μεγάλη ανατίναξη της αμαξοστοιχίας των 43 βαγονιών.

Πρόκειται για δύο ξεχωριστές καταγραφές, σε διαφορετικές ημερομηνίες και σημεία, που αποτυπώνουν πόσο έντονη ήταν εκείνες τις ημέρες η δράση εναντίον της γερμανικής σιδηροδρομικής συγκοινωνίας.

Η αντίστροφη μέτρηση για την απελευθέρωση της Λαμίας

Μετά τις 4 Οκτωβρίου, η γερμανική παρουσία στη Φθιώτιδα μετρούσε πλέον ημέρες. Οι συγκρούσεις, όμως, δεν είχαν τελειώσει. Οι επιχειρήσεις εναντίον των γερμανικών τμημάτων που υποχωρούσαν προς τον Βορρά συνεχίστηκαν, ενώ ακόμη και στις 17 Οκτωβρίου, μία ημέρα πριν από την απελευθέρωση της Λαμίας, σημειώθηκε σύγκρουση στη Μεγάλη Βρύση.

Το επόμενο πρωί η εικόνα θα ήταν διαφορετική. Στις 18 Οκτωβρίου 1944, οι γερμανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν τη Λαμία.

Ύστερα από περίπου τριάμισι χρόνια Κατοχής, η πόλη ήταν ξανά ελεύθερη.

Ένα από τα τελευταία μεγάλα σαμποτάζ στη Φθιώτιδα

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, δεν είναι δυνατό να γνωρίζουμε με απόλυτη ακρίβεια όλες τις διαστάσεις του σαμποτάζ της 4ης Οκτωβρίου. Οι αριθμοί των γερμανικών απωλειών που καταγράφονται από την πλευρά του ΕΛΑΣ δεν έχουν διασταυρωθεί ανεξάρτητα, ενώ δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να υποστηριχθεί ότι το συγκεκριμένο χτύπημα από μόνο του καθυστέρησε αποφασιστικά τη συνολική γερμανική υποχώρηση. Η ιστορική σημασία του, όμως, παραμένει.

Σύμφωνα με τις ελληνικές καταγραφές, οι αντάρτες χτύπησαν μια μεγάλη στρατιωτική αμαξοστοιχία σε έναν από τους σημαντικότερους συγκοινωνιακούς άξονες της χώρας, την ώρα ακριβώς που οι γερμανικές δυνάμεις προσπαθούσαν να αποχωρήσουν προς τον Βορρά. Το σαμποτάζ στα Στύρφακα δεν ήταν ένα απομονωμένο περιστατικό. Ήταν μέρος μιας σειράς επιχειρήσεων εναντίον των γερμανικών μεταφορών στη Φθιώτιδα τις τελευταίες εβδομάδες της Κατοχής.

Στις 4 Οκτωβρίου 1944, όταν η αμαξοστοιχία χτυπήθηκε κοντά στα Στύρφακα, η Λαμία βρισκόταν ακόμη υπό γερμανική κατοχή. Μόλις 14 ημέρες αργότερα, στις 18 Οκτωβρίου, οι γερμανικές δυνάμεις εγκατέλειπαν την πόλη. Το μεγάλο σαμποτάζ στα Στύρφακα έμεινε έτσι στην τοπική ιστορία ως ένα από τα σημαντικά επεισόδια των τελευταίων ημερών της Κατοχής στη Φθιώτιδα, όταν οι μάχες και τα σαμποτάζ συνεχίζονταν μέχρι σχεδόν την τελευταία στιγμή.

Πηγές – Βιβλιογραφία

-ΚΚΕ, Η δράσις του ΕΛΑΣ, καταγραφή των επιχειρήσεων της ΧΙΙΙ Μεραρχίας Στερεάς Ελλάδας κατά το 1944.

-Γενικό Στρατηγείο ΕΛΑΣ, Δελτίο Τύπου της 6ης Οκτωβρίου 1944.

-16η Ταξιαρχία ΕΛΑΣ, στρατιωτικές αναφορές επιχειρήσεων, Ιούλιος–Αύγουστος 1944.

-Θέματα Στρατιωτικής Ιστορίας, ψηφιοποιημένο ιστορικό υλικό και αρχειακές καταγραφές για τη δράση του ΕΛΑΣ κατά το 1944.

–Δήμος Λαμιέων, ιστορικό και επετειακό υλικό για την Απελευθέρωση της Λαμίας, 18 Οκτωβρίου 1944.

–Λαμιακός Τύπος, «Το Χρονικό της Απελευθέρωσης της Λαμίας απ’ τη Γερμανική Κατοχή (18 Οκτωβρίου 1944)».

-Τσακμάκης, Αντώνιος, «Σύντομο ιστορικό της Απελευθέρωσης της Λαμίας στις 18 Οκτωβρίου 1944».

-Λάζου, Βασιλική – Σωτηρίου, Πάνος, ιστορικό υλικό για την Κατοχή, την Αντίσταση και την Απελευθέρωση της Λαμίας, Φίλοι Μουσείου Εθνικής Αντίστασης και Σύγχρονης Ιστορίας Ρούμελης.