Στις αρχές Μαΐου του 1897, η Λαμία βρέθηκε στο επίκεντρο της Ιστορίας, περιμένοντας σχεδόν ανυπεράσπιστη την οθωμανική προέλαση. Ο «ατυχής» Ελληνοτουρκικός Πόλεμος είχε πάρει δραματική τροπή για την Ελλάδα, με τον στρατό να υποχωρεί αποδιοργανωμένος μετά την απώλεια της Θεσσαλίας.
Η Μάχη της Ταράτσας, στην περιοχή της Καμηλόβρυσης, στις 7 Μαΐου 1897, έμελλε να καταγραφεί ως η τελευταία ένοπλη σύγκρουση αυτού του πολέμου και η θυσία που απέτρεψε την κατάληψη της Λαμίας.
Το χρονικό της σύγκρουσης και ο Λοχαγός Τσαλτάκης
Η πρώτη… τουφεκιά του λεγόμενου «ατυχή πολέμου» όπως έμεινε στην ιστορία, καταγράφησε στις 6 Απριλίου του 1897 με αφορμή το ζήτημα της Κρήτης. Το νησί ήταν επαναστατημένο. Η όλη πίεση από την κοινή γνώμη και η δράση της Εθνικής Εταιρείας, έβαλαν την Ελλάδα σε έναν πόλεμο για τον οποίο δεν ήταν προετοιμασμένη σε κανένα επίπεδο. Στρατιωτικά κυρίως, οικονομικά και οργανωτικά.
Ο μεγάλος στόχος για τους Έλληνες ήταν φυσικά η απελευθέρωση των αλύτρωτων ακόμη ελληνικών εδαφών. Το πατριωτικό κλίμα ήταν έντονο και η πίστη στη Μεγάλη Ιδέα κυριαρχούσε στην κοινωνία. Όμως, η πραγματικότητα στο πεδίο της μάχης αποδείχθηκε εντελώς διαφορετική. Οι οθωμανικές δυνάμεις, υπό τον Ετέμ Πασά, υπερείχαν σε οργάνωση, αριθμούς και προετοιμασία.
Μετά τη διάσπαση της ελληνικής άμυνας στη Θεσσαλία, η υποχώρηση πήρε γρήγορα χαρακτήρα κατάρρευσης. Η Λάρισα, ο Βόλος, τα Φάρσαλα και τελικά ο Δομοκός βρέθηκαν στην πορεία της οθωμανικής προέλασης. Φτάσαμε έτσι στην 5η Μαΐου και την ήττα του ελληνικού στρατού στον Δομοκό. Πλέον, οι Οθωμανοί απειλούσαν ανοιχτά ακόμα και την ελεύθερη Ελλάδα, αφού είχαν ανοίξει το δρόμο για να προελάσουν μέχρι την Λαμία. Το σύνορο του ελληνικού κράτους εκείνη την εποχή.
Οι οθωμανικές δυνάμεις του Ετέμ Πασά είχαν σαφή εντολή να καταλάβουν την πόλη πριν την επικείμενη ανακωχή. Ο ελληνικός στρατός υποχωρούσε άτακτα προς τη Λαμία, ενώ ο τουρκικός προέλαυνε ανενόχλητος από τον Δομοκό προς τα στενά του Δερβέν Φούρκα -στο σημερινό Καλαμάκι- με σκοπό να καταλάβει την πόλη. Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται το πρόσωπο που συνδέθηκε για πάντα με τη Μάχη της Ταράτσας: ο Λοχαγός Αθανάσιος Τσαλτάκης.
Ο έμπειρος αξιωματικός της πρώτης γραμμής, με καταγωγή από το Ζωριανό της Φωκίδας , με ένα μικρό τμήμα Ρουμελιωτών ευζώνων οχυρώθηκε στα υψώματα της Καμηλόβρυσης και της Ταράτσας, βόρεια της Λαμίας. Η νίκη φυσικά είχε χαθεί, όμως ο στόχος τους ήταν… αποστολή αυτοκτονίας. Να μπουν στο δρόμο των Τούρκων, για να καθυστερήσουν της προέλαση τους προς τη Λαμία και κατ’ επέκταση μέσα στην ελεύθερη Ελλάδα. Μέχρι να έρθει η ανακωχή τουλάχιστον.
Πρακτικά, στόχος των Ρουμελιωτών ηρώων ήταν να προσπαθήσουν να κερδίσουν ώρες, ώστε να ανασυνταχθούν οι ελληνικές δυνάμεις και να προλάβουν να γίνουν οι όποιες διπλωματικές κινήσεις. Το έργο τους βέβαια μόνο εύκολο δεν ήταν. Είχαν να αντιμετωπίσουν τις εμπροσθοφυλακές του Ετέμ Πασά, αποτελούμενες και από άτακτους Τουρκαλβανούς, πλιατσικολόγους, που είχαν ήδη φτάσει στα υψώματα της Παλιοκούλιας, της Καμηλόβρυσης και της Ταράτσας. Κάτι που κάνει σαφές το πόσο άνισοι ήταν οι αριθμοί. Ο Τσαλτάκης και οι άνδρες του γνώριζαν εξ’ αρχής πως το πιθανότερο σενάριο ήταν η μάχη αυτή να ήταν η τελευταία τους. Κάτι που ωστόσο δεν τους ενόχλησε από το να παραμείνουν στις θέσεις τους μέχρι εσχάτων. Και έπεσαν πολεμώντας!
Η θυσία τους ωστόσο, ήταν εκεί που στην πράξη όντως επιβράδυνε την τουρκική προέλαση και έδωσε τον απαραίτητο χρόνο ώστε να φτάσει η ανακωχή. Και είναι ο λόγος που η Μάχη της Ταράτσας έχει παραμείνει στην ιστορική μνήμη όχι ως μια ακόμα ήττα στον «ατυχή πόλεμο», αλλά ως μια ύστατη πράξη καθήκοντος.
Η λευκή σημαία του Κωνσταντίνου Έσλιν
Παράλληλα με το στρατιωτικό σκέλος, καθοριστική ήταν η παρέμβαση του Νομάρχη Φθιωτιδοφωκίδας, Κωνσταντίνου Έσλιν. Ο βαυαρικής καταγωγής Έλληνας πολιτικός που εν συνεχεία έμελλε να γίνει και πρόεδρος της Βουλής, συνοδευόμενος από τον Λοχαγό Γεώργιο Χατζηανέστη προχώρησε στο… αδιανόητο με μοναδικό στόχο να σώσει την πόλη. Επιβαίνοντας σε άμαξα με λευκή σημαία, πέρασε μέσα από τις οθωμανικές γραμμές πυρός και έφτασε στο στρατηγείο της εμπροσθοφυλακής του Σεϊφουλάχ Πασά. Εκεί επέδωσε ανεπίσημο τηλεγράφημα για την ανακωχή των εχθροπραξιών.
Πράξη που φυσικά δεν έβαλε οριστικό τέλος στον πόλεμο, ήταν όμως καθοριστική προκειμένου τα πνεύματα να κατευναστούν και να δοθεί πολύτιμος χρόνος, προκειμένου η Ελλάδα να ολοκληρώσει όλες τις διεργασίες για να σημάνει οριστικά η επίσημη διακοπή του πολέμου.
Πρακτικά, η ηρωική πράξη του Έσλιν, σε συνδυασμό με την θησεία του Λοχαγού Τσαλτάκη και των αντρών του, ήταν τα δύο κομβικά σημεία που απέτρεψαν την κατάληξη της Λαμίας από τους Οθωμανούς. Με ότι αυτό θα σήμαινε στη συνέχεια.
Η παρακαταθήκη της θυσίας
Στις 8 Μαΐου 1897, η ανακωχή υπογράφηκε τελικά στην περιοχή της Ταράτσας. Η Ελλάδα βγήκε από αυτόν τον πόλεμο ηττημένη στρατιωτικά, διπλωματικά και οικονομικά. Η χώρα υποχρεώθηκε να πληρώσει βαριά πολεμική αποζημίωση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και οδηγήθηκε στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο, μια από τις πιο ταπεινωτικές συνέπειες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Γεγονός που οδήγησε τις μετέπειτα γενιές στον χαρακτηρισμό του συγκεκριμένου πολέμου ως «ατυχή». Μέσα σε όλη αυτή την ταπεινωτική εξέλιξη ωστόσο, η Μάχη της Ταράτσας παρέμεινε στη συλλογική μνήμη ως σημείο τιμής.
Σήμερα, στο Μνημείο της Ταράτσας (Ι.Ν. Αγίας Παρασκευής), οι μαρμάρινες πλάκες με τα ονόματα του Αθανασίου Τσαλτάκη, του Λοχία Αναγνωστίδη και των στρατιωτών Καβαλάρη και Κόκκινου, αλλά και τα ονόματα των υπολοίπων πεσόντων στη μάχη, υπενθυμίζουν πως η Ιστορία δεν τιμά μόνο τους νικητές, αλλά και εκείνους που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν το καθήκον τους μέχρι το τέλος.
Η Μάχη της Ταράτσας δεν ήταν η μεγαλύτερη του πολέμου. Ήταν όμως εκείνη με τα πιο… ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Δεν κρίθηκε από στρατηγικά σχέδια και μεγάλες κινήσεις, αλλά από την απόφαση λίγων ανθρώπων να μείνουν στη θέση τους όταν όλα έδειχναν χαμένα. Να δημιουργήσουν μια γραμμή άμυνας για να αποτρέψουν την ολοκληρωτική καταστροφή. Ακόμα κι αν γνώριζαν από την αρχή πως η πράξη τους αυτή δεν είχε επιστροφή. Ήταν η θυσία τους για να σωθεί η Λαμία. Σήμερα, 129 χρόνια μετά, το όνομα του Αθανασίου Τσαλτάκη εξακολουθεί να έχει βαρύτητα όχι μόνο ως στρατιωτική μορφή, αλλά ως σύμβολο καθήκοντος, τιμής και αυταπάρνησης.
Πηγές για το αφιέρωμα
- Αντισυνταγματάρχης ε.α. Ευάγγελος Μαυρογόνατος, «7 Μαΐου 1897: Η Τελευταία Μάχη την τοποθεσία Καμηλόβρυση Λαμίας, και η αυτοθυσία του Λοχαγού Τσαλτάκη Αθανάσιου» (PDF).
- Δήμος Λαμιέων, Εκδήλωση Μνήμης για τη Μάχη της Ταράτσας, αναφορά στη μάχη ως τελευταία μάχη του ατυχούς Ελληνοτουρκικού Πολέμου και στη σωτηρία της Λαμίας.
- Δήμος Λαμιέων, Εκδήλωση μνήμης για τη Μάχη της Ταράτσας, επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των πεσόντων στις 7 Μαΐου 1897.
- Visit Lamia, Μνημείο Μάχης Ταράτσας – Καμηλόβρυση, πληροφορίες για το μνημείο, τον Αθανάσιο Τσαλτάκη και την καθυστέρηση της οθωμανικής προέλασης.
- Προεδρία της Ελληνικής Δημοκρατίας, Ελληνοτουρκικός Πόλεμος 1897, ιστορικό πλαίσιο του πολέμου.
- Σαν Σήμερα, Ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897 – Αφιέρωμα, συνοπτική παρουσίαση του πολέμου, των αιτιών και της έκβασής του.