6 Οκτωβρίου 1912: Τα παιδιά της Φθιώτιδας μπαίνουν στην Ελασσόνα!

Στις 6 Οκτωβρίου 1912, ο Ελληνικός Στρατός πανηγυρίζει την πρώτη του μεγάλη νίκη στον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο. Η Ελασσόνα περνούσε στον έλεγχο του, έπειτα από μάχη με τις οθωμανικές δυνάμεις που υπερασπίζονταν τις θέσεις γύρω από την πόλη. Ανάμεσα στις ελληνικές μονάδες που εμφανίστηκαν εκείνο το πρωί στην πεδιάδα της Ελασσόνας βρίσκονταν τμήματα του 2ου Συντάγματος Πεζικού της Ι Μεραρχίας.

Για τη Λαμία και τη Φθιώτιδα, το γεγονός είχε ιδιαίτερη σημασία. Το 2ο Σύνταγμα είχε έδρα τη Λαμία και μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα είχε αναχωρήσει από την πόλη με κατεύθυνση προς το μέτωπο. Στις τάξεις του υπηρετούσαν άνδρες από τη Φθιώτιδα και τις γύρω περιοχές. Ένας από αυτούς, ο ανθυπολοχαγός Ιωάννης Μαυροδήμος από τη Σπερχειάδα, δεν θα επέστρεφε ποτέ. Σκοτώθηκε στη μάχη της Ελασσόνας στις 6 Οκτωβρίου 1912.

Το 2ο Σύνταγμα Πεζικού από τη Λαμία

Στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων, το 2ο Σύνταγμα Πεζικού είχε την έδρα του στη Λαμία και αποτελούσε μία από τις τρεις βασικές μονάδες της Ι Μεραρχίας του Ελληνικού Στρατού. Μαζί του στην Ι Μεραρχία βρίσκονταν το 4ο Σύνταγμα Πεζικού της Λάρισας και το 5ο Σύνταγμα Πεζικού των Τρικάλων.

Στο 2ο Σύνταγμα υπηρετούσαν κληρωτοί και επίστρατοι που προέρχονταν από τη Φθιώτιδα, τη Βοιωτία, τη Φωκίδα και την Εύβοια, γεγονός που καθιστούσε τη σύνδεσή του με τη Λαμία και την ευρύτερη περιοχή ουσιαστική και όχι απλώς διοικητική. Διοικητής του Συντάγματος κατά την εκστρατεία του 1912 ήταν ο συνταγματάρχης Αλκιβιάδης Οικονομίδης.

Με την πολεμική σύγκρουση στα Βαλκάνια να πλησιάζει, η επιστράτευση έφερε στη Λαμία άνδρες που θα εντάσσονταν στις στρατιωτικές μονάδες και θα ακολουθούσαν την πορεία τους προς τον Βορρά.

Η αναχώρηση από τη Λαμία

Στις 24 Σεπτεμβρίου 1912, το 2ο Σύνταγμα άφησε τη Λαμία και ξεκίνησε την πορεία του προς το μέτωπο. Προς τα τότε ελληνοτουρκικά σύνορα στη Θεσσαλία.

Η ιστορία του Συντάγματος διασώζει μια χαρακτηριστική εικόνα από εκείνη την ημέρα: η μονάδα πέρασε μέσα από την πόλη με τη σημαία της μπροστά, ενώ η Φιλαρμονική παιάνιζε εμβατήρια. Οι στρατιώτες κινήθηκαν προς τα βόρεια και ύστερα από περίπου μία ώρα πορείας, έφτασαν στην Καμηλόβρυση. Εκεί το Σύνταγμα σταμάτησε για να αποδώσει τιμές στους Έλληνες στρατιώτες που είχαν σκοτωθεί στην περιοχή κατά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Η στάση είχε έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Δεκαπέντε χρόνια μετά την ήττα του 1897, μια νέα γενιά στρατιωτών περνούσε από το ίδιο σημείο, αυτή τη φορά κατευθυνόμενη προς έναν νέο πόλεμο. Απέναντι στον ίδιο αντίπαλο.

Από την Καμηλόβρυση η πορεία συνεχίστηκε μέσω Παλαμά, Μύλων Δομοκού, Φαρσάλων και Μπακρατσίου. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1912, το 2ο Σύνταγμα έφτασε στη Λάρισα, όπου ήταν και ο αρχικός προορισμός του.

5 Οκτωβρίου 1912: Η πρώτη ημέρα των επιχειρήσεων

Η ελληνική προέλαση προς τα τότε ελληνοτουρκικά σύνορα άρχισε στις 5 Οκτωβρίου 1912. Το 2ο Σύνταγμα είχε συνταχθεί κοντά στη Μαγούλα Βρύση όταν έφτασε η διαταγή επιχειρήσεων. Ακολούθησε την προέλαση της Ι Μεραρχίας και πέρασε σε οθωμανικό έδαφος.

Στην περιοχή του Προφήτη Ηλία σημειώθηκε αντίσταση από οθωμανικές δυνάμεις. Η θέση τελικά καταλήφθηκε από τις ελληνικές δυνάμεις, με τις πολεμικές καταγραφές του Συντάγματος να αναφέρουν νεκρούς και τραυματίες ήδη από αυτή την πρώτη ημέρα.

Όταν ξημέρωσε η 6η Οκτωβρίου, οι άνδρες που είχαν αναχωρήσει λίγες ημέρες νωρίτερα από τη Λαμία βρίσκονταν πλέον μπροστά στην Ελασσόνα.

6 Οκτωβρίου 1912: Η μάχη για την Ελασσόνα

Τα χαράματα της 6ης Οκτωβρίου, η Ι Μεραρχία, υπό τον υποστράτηγο Εμμανουήλ Μανουσογιαννάκη, κινήθηκε από την περιοχή της Μελούνας προς την πεδιάδα της Ελασσόνας. Την ίδια ώρα η ΙΙ Μεραρχία, υπό τον υποστράτηγο Κωνσταντίνο Καλλάρη, κινήθηκε από διαφορετική κατεύθυνση προς τις οθωμανικές θέσεις.

Οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν οργανώσει την άμυνά τους στα υψώματα γύρω από την Ελασσόνα. Κατά την ελληνική προέλαση εμφανίστηκαν στην πεδιάδα τμήματα του 2ου Συντάγματος Πεζικού της Ι Μεραρχίας, ενώ από διαφορετική κατεύθυνση κινούνταν τμήματα της ΙΙ Μεραρχίας.

Ακολούθησε μάχη με τη συμμετοχή πεζικού και πυροβολικού. Η αντίσταση των οθωμανικών δυνάμεων κάμφθηκε και ακολούθησε η υποχώρησή τους προς τον Βορρά. Την κατάληψη της Ελασσόνας γνωστοποίησε στην κυβέρνηση ο αρχηγός του Επιτελείου Παναγιώτης Δαγκλής, αναφέροντας ότι έπειτα από τετράωρο αγώνα η Ι Μεραρχία, με τη συνδρομή της ΙΙ Μεραρχίας, εξεδίωξε τις οθωμανικές δυνάμεις από τις οχυρωμένες θέσεις τους και κατέλαβε την πόλη.

Η Ελασσόνα ήταν πλέον υπό τον έλεγχο του Ελληνικού Στρατού.

Ο ρόλος του 2ου Συντάγματος στην απελευθέρωση

Η απελευθέρωση της Ελασσόνας δεν ήταν έργο μιας και μόνο στρατιωτικής μονάδας. Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από δυνάμεις της Ι και της ΙΙ Μεραρχίας και για αυτό δεν θα ήταν ιστορικά ακριβές να αποδοθεί η κατάληψη της πόλης αποκλειστικά στο 2ο Σύνταγμα. Η παρουσία του Συντάγματος της Λαμίας στη μάχη και η μεγάλη συμβολή του στη νίκη, είναι γεγονότα αδιαμφισβήτητα.

Τμήματά του εμφανίστηκαν στην πεδιάδα της Ελασσόνας στο πλαίσιο της προέλασης της Ι Μεραρχίας και συμμετείχαν στις επιχειρήσεις που οδήγησαν στην υποχώρηση των οθωμανικών δυνάμεων. Για τους άνδρες του 2ου Συντάγματος, η Ελασσόνα ήταν ένας από τους πρώτους σταθμούς μιας εκστρατείας που θα συνεχιζόταν προς τον Βορρά. Για τη Φθιώτιδα, όμως, η συγκεκριμένη μάχη είχε και το δικό της ανθρώπινο κόστος.

Ο Ιωάννης Μαυροδήμος και οι Φθιώτες νεκροί της μάχης

Ανάμεσα στους αξιωματικούς του 2ου Συντάγματος βρισκόταν ο Ιωάννης Μαυροδήμος, με καταγωγή από τη Σπερχειάδα. Ο Μαυροδήμος είχε γεννηθεί το 1885 και, σύμφωνα με τις βιογραφικές καταγραφές που έχουν διασωθεί, υπήρξε φοιτητής του Πανεπιστημίου Αθηνών πριν ακολουθήσει τον στρατιωτικό δρόμο.

Στις 7 Ιουλίου 1912 έγινε ανθυπολοχαγός Πεζικού και ο πόλεμος τον βρήκε να υπηρετεί ως αξιωματικός στο 2ο Σύνταγμα Πεζικού της Λαμίας. Στις 6 Οκτωβρίου βρισκόταν μαζί με το Σύνταγμά του στη μάχη της Ελασσόνας. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων χτυπήθηκε θανάσιμα από βλήμα πυροβολικού.

Ο Μαυροδήμος τάφηκε στην Ελασσόνα και καταγράφεται στις ιστορικές αναφορές ως ένας από τους αξιωματικούς που έχασαν τη ζωή τους κατά τις πρώτες επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού. Τοπικές πηγές της Ελασσόνας τον αναφέρουν ως τον πρώτο νεκρό αξιωματικό των Βαλκανικών Πολέμων.

Ωστόσο, δεν ήταν ο μοναδικός Φθιώτης που, σύμφωνα με τις διαθέσιμες ιστορικές καταγραφές, έχασε τη ζωή του εκείνη την ημέρα. Έρευνα για τους πεσόντες της Φθιώτιδας αναφέρει ότι στη μάχη της Ελασσόνας σκοτώθηκαν ακόμη δύο στρατιώτες από το νομό μας, πέρα από τον ανθυπολοχαγό Μαυροδήμο.

Η Ελασσόνα ήταν μόνο η αρχή

Για το 2ο Σύνταγμα Πεζικού, η κατάληψη της Ελασσόνας δεν σήμαινε το τέλος της εκστρατείας. Οι οθωμανικές δυνάμεις υποχώρησαν προς τις ισχυρές αμυντικές θέσεις του Σαρανταπόρου και ο Ελληνικός Στρατός συνέχισε την προέλασή του. Το 2ο Σύνταγμα ακολούθησε την Ι Μεραρχία στις επιχειρήσεις που ακολούθησαν και συνέχισε την πορεία του προς τη Μακεδονία. Μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου είχε φτάσει μαζί με τις υπόλοιπες ελληνικές δυνάμεις στη Θεσσαλονίκη.

Η στρατιωτική διαδρομή του δεν σταμάτησε εκεί. Το Σύνταγμα συνέχισε να συμμετέχει στις επιχειρήσεις των Βαλκανικών Πολέμων και κατά το επόμενο έτος.

Η επιστροφή του 2ου Συντάγματος στη Λαμία

Περισσότερο από έναν χρόνο μετά την αναχώρησή του, το 2ο Σύνταγμα επέστρεψε στην πόλη από την οποία είχε ξεκινήσει. Στις 24 Νοεμβρίου 1913, η αμαξοστοιχία που μετέφερε το Σύνταγμα έφτασε στη Λαμία. Η ιστορία της μονάδας καταγράφει θερμή υποδοχή των στρατιωτών από τους κατοίκους της πόλης μας, πριν ακολουθήσει η διαδικασία της αποστράτευσης.

Είχε περάσει περισσότερο από ένας χρόνος από εκείνη την ημέρα του Σεπτεμβρίου του 1912, όταν οι άνδρες του 2ου Συντάγματος είχαν περάσει μέσα από τη Λαμία με τη σημαία τους μπροστά και τη Φιλαρμονική της πόλης να παιανίζει. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο ημερομηνίες είχε μεσολαβήσει μια ολόκληρη πολεμική διαδρομή.

Και ένας από τους πρώτους σταθμούς της ήταν η Ελασσόνα. Στις 6 Οκτωβρίου 1912, τμήματα του 2ου Συντάγματος Πεζικού της Λαμίας βρέθηκαν στην πεδιάδα της πόλης και μπήκαν θριαμβευτές μαζί με την Ι και την ΙΙ Μεραρχία στην πόλη, απελευθερώνοντας την οριστικά από τους Οθωμανούς.

Πηγές – Βιβλιογραφία

-Μπουλαλάς, Κλεάνθης Κ., Ιστορία 2ου Συντάγματος Πεζικού: 1912-1913, 1918-1919, 1920, Τύποις Σ. Κ. Βλαστού, Αθήνα, 1921. Ψηφιακό αντίγραφο: Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών «Ανέμη», Πανεπιστήμιο Κρήτης.

-Υπουργείον Στρατιωτικών – Ειδική Επιτροπή Εκατονταετηρίδος, Αγώνες και Νεκροί 1830–1930, Τόμος Α΄: 1830–1919, Αθήνα, 1930.

-Γενικό Επιτελείο Στρατού / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, ιστορικές εκδόσεις και αρχειακό υλικό για τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο και τις επιχειρήσεις του Στρατού Θεσσαλίας το 1912.

– Μπαλωμένος, Κωνσταντίνος, «Συνοπτική πολεμική ιστορία του 2ου Συντάγματος Πεζικού Λαμίας, στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13)», δημοσιευμένο αρχικά στην εφημερίδα Λαμιακός Τύπος, φύλλα 19639–19641, 13–15 Ιουλίου 2010. Η μελέτη βασίζεται, μεταξύ άλλων, στην Ιστορία του 2ου Συντάγματος Πεζικού του Κλεάνθη Μπουλαλά.

-Δήμος Ελασσόνας / τοπικές ιστορικές καταγραφές Ελασσόνας, υλικό για τη μάχη και την απελευθέρωση της Ελασσόνας στις 6 Οκτωβρίου 1912 και τη συμμετοχή των τμημάτων της Ι και ΙΙ Μεραρχίας.

– Ιστορικές Σελίδες της Φθιώτιδας, έρευνα και καταγραφές για τους Φθιώτες πεσόντες των Βαλκανικών Πολέμων 1912–1913, με παραπομπές στην έκδοση Αγώνες και Νεκροί 1830–1930 του Υπουργείου Στρατιωτικών.

– Χριστιανική Βιβλιογραφία, «Ήρωες Ηρώων», βιογραφική αναφορά στον ανθυπολοχαγό Ιωάννη Αλεξ. Μαυροδήμο και καταγραφή της επιγραφής του τάφου του στην Ελασσόνα.

Διαδικτυακές πηγές

– Ψηφιακή Βιβλιοθήκη «Ανέμη» – Πανεπιστήμιο Κρήτης: Ιστορία 2ου Συντάγματος Πεζικού του Κλεάνθη Μπουλαλά.
– ΑΜΦΙΚΤΥΩΝ – Κωνσταντίνος Μπαλωμένος: Συνοπτική πολεμική ιστορία του 2ου Συντάγματος Πεζικού Λαμίας, στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13).
– Elassona-City.gr: Η Απελευθέρωση της Ελασσόνας: 6 Οκτωβρίου 1912 – Μια ημερομηνία ορόσημο για την ιστορία.
– Ιστορικές Σελίδες της Φθιώτιδας – έρευνα για τους Φθιώτες πεσόντες και παραπομπές στο Αγώνες και Νεκροί 1830–1930.
– Χριστιανική Βιβλιογραφία: Ήρωες Ηρώων – στοιχεία για τον Ιωάννη Μαυροδήμο.