Η ιστορική μνήμη έχει ταυτίσει την 25η Μαρτίου με την επίσημη έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Οι πηγές βέβαια αναφέρουν αρκετές διαφορετικές εκδοχές και το πότε και που αυτή ξεκίνησε. Για τη Στερεά Ελλάδα, ωστόσο η σπίθα της ελευθερίας είχε ήδη αρχίσει να θεριεύει και μια ημέρα πριν του Ευαγγελισμού πήρε και επίσημη μορφή.
Στις 24 Μαρτίου 1821, τα Σάλωνα –η σημερινή Άμφισσα– γίνονται το επίκεντρο των εξελίξεων, σηματοδοτώντας την δυναμική είσοδο της Ρούμελης στον εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα.
Το στρατηγικό σχέδιο του Πανουργιά
Η εξέγερση στα Σάλωνα δεν ήταν μια τυχαία έκρηξη οργής, αλλά ένα άριστα οργανωμένο στρατιωτικό σχέδιο. Εγκέφαλος της επιχείρησης ήταν ο Πανουργιάς (Δημήτριος Ξηρός), ένας από τους πλέον επιδραστικούς οπλαρχηγούς της περιοχής, ο οποίος βρισκόταν σε διαρκή συνεννόηση με κορυφαίες μορφές του αγώνα στην Στερεά Ελλάδα, όπως ο Αθανάσιος Διάκος και ο Γιάννης Γκούρας.
Η κήρυξη της Επανάστασης στη Ρούμελη δεν αφορούσε… τελετουργίες. Σηματοδοτήθηκε από μια αστραπιαία στρατιωτική κίνηση. Οι Ρουμελιώτες επαναστάτες, γνωρίζοντας άριστα το τερέν, κύκλωσαν την πόλη και ανάγκασαν τους Οθωμανούς να συμπτυχθούν στο ισχυρό κάστρο, ξεκινώντας μια πολιορκία που θα άλλαζε τον ρου της ιστορίας για την Κεντρική Ελλάδα.
Γιατί τα Σάλωνα ήταν το «κλειδί» της Στερεάς;
Η επιλογή της συγκεκριμένης τοποθεσίας υπήρξε καθοριστικής σημασίας. Τα Σάλωνα αποτελούσαν τον κεντρικό γεωγραφικό και στρατηγικό κόμβο που συνέδεε την Πελοπόννησο με τη Στερεά Ελλάδα και τη Θεσσαλία. Ο έλεγχος του κάστρου τους σήμαινε αυτόματα και τον έλεγχο των περασμάτων, εμποδίζοντας την εύκολη μετακίνηση των οθωμανικών στρατευμάτων προς το νότο.
Επιπλέον, η περιοχή αποτελούσε παραδοσιακό προπύργιο κλεφτών και αρματολών. Ο αιφνιδιασμός που πέτυχε ο Πανουργιάς ήταν απόλυτος, καθώς οι Οθωμανοί δεν περίμεναν μια τόσο οργανωμένη και μαζική εξέγερση στη Στερεά Ελλάδα την ίδια στιγμή που οι φλόγες τύλιγαν τον Μοριά.
Η αναμέτρηση: Δυνάμεις και Ηθικό
Μέσα στα τείχη του κάστρου βρίσκονταν εγκλωβισμένοι περίπου 600 έως 800 Οθωμανοί, πάνοπλοι και αποφασισμένοι να αμυνθούν. Απέναντί τους, η επαναστατική δύναμη των Ελλήνων ξεκίνησε με 1.500 άνδρες, αριθμός που αυξανόταν ώρα με την ώρα καθώς κατέφθαναν ενισχύσεις από τα γύρω χωριά.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της μάχης ήταν ο λαϊκός της χαρακτήρας. Δίπλα στους έμπειρους πολεμιστές των οπλαρχηγών, έδωσαν το «παρών» απλοί κάτοικοι της Ρούμελης, οπλισμένοι με ό,τι διέθεταν, αλλά με πίστη που αναπλήρωνε την έλλειψη τακτικής στρατιωτικής εκπαίδευσης.
Η πτώση του κάστρου και ο απόηχος
Η πολιορκία κράτησε δέκα ολόκληρες ημέρες, με τους Έλληνες να στερούν από τους πολιορκημένους κάθε πρόσβαση σε εφόδια και νερό. Η πίεση απέδωσε καρπούς στις 5 Απριλίου 1821, όταν το κάστρο των Σαλώνων —το πρώτο κάστρο που απελευθερώθηκε στη Στερεά Ελλάδα— έπεσε στα χέρια των επαναστατών.
Η νίκη αυτή λειτούργησε ως «πυροκροτητής» για ολόκληρη τη Ρούμελη. Ενίσχυσε το ηθικό των Ελλήνων και απέδειξε στην Υψηλή Πύλη ότι η Επανάσταση είχε πλέον εδραιωθεί σε δύο μέτωπα. Η 24η Μαρτίου παραμένει για τους Στερεοελλαδίτες η ημέρα που η περιοχή μας έγραψε την πρώτη της χρυσή σελίδα στον δρόμο για την Εθνική Παλιγγενεσία.
