Η πρόσφατη είδηση για την αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου, έπειτα από 24 χρόνια κάθειρξης για τη δράση του ως ηγετικό στέλεχος της οργάνωσης 17 Νοέμβρη, επανέφερε στο προσκήνιο της εγχώριας επικαιρότητας μια υπόθεση που σφράγισε τη μεταπολιτευτική Ελλάδα. Πέρα από τα νομικά ζητήματα, τις πολιτικές αντιδράσεις και το αυστηρά αστυνομικό ρεπορτάζ των αθηναϊκών Μέσων Ενημέρωσης, η εξέλιξη αυτή ξύπνησε μνήμες και στη δική μας γωνιά του χάρτη.
Λίγοι γνωρίζουν ότι πίσω από ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και σκοτεινά πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας υπάρχει μια βαθιά -αν και σιωπηλή- σύνδεση με τη Φθιώτιδα και συγκεκριμένα με τη Νέα Γιαννιτσού. Το χωριό των 450 κατοίκων που βρίσκεται 36 χλμ από τη Λαμία. Για τους παλαιότερους κατοίκους της περιοχής, το όνομα της οικογένειας Γιωτόπουλου δεν συνδέθηκε αρχικά με τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων του 2002, αλλά με τις βαθιές ρίζες μιας επαρχιακής οικογένειας που ξεκίνησε από τα ορεινά της Δυτικής Φθιώτιδας για να καταγράψει τη δική της, πολυκύμαντη -είναι η αλήθεια- πορεία στον χρόνο.
Η οικογένεια Γιωτόπουλου και οι ρίζες στη Γιαννιτσού
Για να κατανοήσει κανείς τη σχέση της οικογένειας με την περιοχή, πρέπει να γυρίσει το ρολόι πολλές δεκαετίες πίσω. Στην περίοδο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η καταγωγή Γιωτόπουλου εντοπίζεται στα ορεινά της Φθιώτιδας, σε μια εποχή που η καθημερινότητα στη Νέα Γιαννιτσού και την Παλαιά Γιαννιτσού καθοριζόταν από τη σκληρή αγροτική ζωή και την ανάγκη των ανθρώπων της υπαίθρου για μόρφωση και προκοπή.
Ο πατέρας του Αλέξανδρου, ο διεθνούς φήμης μαρξιστής θεωρητικός και ηγέτης του αρχειομαρξισμού Δημήτρης Γιωτόπουλος (γνωστός στους ντόπιους ως Μήτσος και στον πολιτικό κόσμο με το ψευδώνυμο Witte), γεννήθηκε στη Γιαννιτσού το 1901. Οι ρίζες της οικογένειας, ωστόσο, ήταν ακόμα πιο βαθιά ριζωμένες στην τοπική κοινωνία μέσω του παππού του Αλέξανδρου, Παρνασσού, ο οποίος ήρθε στην περιοχή καταγώμενος από την Υπάτη και υπηρέτησε ως δάσκαλος. Σε μια εποχή που ο δάσκαλος του χωριού αποτελούσε φάρο μόρφωσης, σεβασμού και κοινωνικής αναφοράς, το όνομα Γιωτόπουλος ήταν συνδεδεμένο με τα γράμματα και την πνευματική προσπάθεια.
Παρά το γεγονός ότι ο Δημήτρης Γιωτόπουλος έφυγε νωρίς από τη Φθιώτιδα για να ακολουθήσει την σπουδαία πολιτική του διαδρομή στην Αθήνα και αργότερα στην Ευρώπη (όπου και γεννήθηκε ο Αλέξανδρος, στο Παρίσι), οι δεσμοί αίματος και η μνήμη της καταγωγής δεν έσβησαν ποτέ πλήρως από τα μητρώα του χωριού.
Τι θυμούνται οι παλιοί κάτοικοι;
Στο καφενείο της Γιαννιτσούς, οι συζητήσεις των μεγαλυτέρων σε ηλικία κατοίκων αποτελούν μια ζωντανή βιβλιοθήκη προφορικής ιστορίας. Όταν η κουβέντα στρέφεται στο χωριό Γιωτόπουλου και στο πως το θυμούνται οι παλιοί, οι αφηγήσεις αποκτούν έναν τόνο νοσταλγικό αλλά και συγκρατημένο. «Η οικογένεια Γιωτόπουλου ήταν από τα παλιά τζάκια του χωριού υπό την έννοια των γραμμάτων», θυμάται ένας από τους γηραιότερους κατοίκους της περιοχής. «Ο παππούς του, ο δάσκαλος, είχε μάθει γράμματα σε γενιές ανθρώπων στα χωριά μας. Άνθρωποι ήσυχοι, χαμηλών τόνων».
Οι παλαιότεροι θυμούνται σκόρπιες επισκέψεις μελών της οικογένειας κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών των περασμένων δεκαετιών στο εντυπωσιακό σπίτι της οικογένειας. Ο ίδιος ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος, ως παιδί και αργότερα ως νεαρός φοιτητής πριν από τη διαφυγή του στη Γαλλία κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας, είχε βρεθεί ελάχιστες φορές στο πατρικό Γιωτόπουλου, το οποίο εξακολουθεί μέχρι σήμερα να «σηκώνεται» επιβλητικά στο κέντρο του χωριού.
«Ερχόταν σαν ένας ξένος που ήξερε όμως τα κατατόπια», αναφέρουν χαρακτηριστικά οι ντόπιοι, περιγράφοντας έναν άνθρωπο χαμηλών τόνων που δεν έδινε δικαιώματα, ούτε προκαλούσε το ενδιαφέρον της μικρής κοινωνίας. Για τους ντόπιους, η σύνδεση με το χωριό ήταν μια τυπική σχέση καταγωγής, από εκείνες που έχουν χιλιάδες Έλληνες της επαρχίας που μεγάλωσαν στα μεγάλα αστικά κέντρα, ή στο εξωτερικό.
Το σοκ που έζησε η Γιαννιτσού το 2002
Η ήρεμη καθημερινότητα της Δυτικής Φθιώτιδας διαταράχθηκε βίαια το καλοκαίρι του 2002. Η «διάσημη» έκρηξη στον Πειραιά και η εξάρθρωση της 17 Νοέμβρη κυριάρχησαν στα δελτία ειδήσεων. Όταν αποκαλύφθηκε ότι ο άνθρωπος που κρυβόταν πίσω από το ψευδώνυμο «Μιχάλης Οικονόμου» ήταν ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος, η Γιαννιτσού βρέθηκε από τη μια στιγμή στην άλλη στο επίκεντρο του πανελλήνιου ενδιαφέροντος.
Το σοκ για την τοπική κοινωνία ήταν πολύ μεγάλο. Οι κάτοικοι έβλεπαν ξαφνικά το όνομα του χωριού τους να αναγράφεται στις τηλεοπτικές οθόνες δίπλα στη λέξη «τρομοκρατία». Μέσα σε λίγα 24ωρα δεν ήταν λίγα τα τηλεοπτικά συνεργεία και οι δημοσιογράφοι από την Αθήνα που έφτασαν στην περιοχή, αναζητώντας μια δήλωση, μια φωτογραφία ή ένα ίχνος από το παρελθόν.
Και φυσικά, όπως συνηθίζεται σε μια κλειστή επαρχική κοινωνία, οι κάτοικοι έκλεισαν τις πόρτες. Όχι φυσικά από ενοχή, αλλά από την έμφυτη ανάγκη της ελληνικής επαρχίας να προστατεύσει την ηρεμία της και να αποφύγει τον άδικο στιγματισμό. Το χωριό δεν είχε καμία σχέση με τη δράση της οργάνωσης,και η ξαφνική έκθεση προκάλεσε μια αμήχανη σιωπή που κράτησε για μήνες. Η Γιαννιτσού έπρεπε να διαχειριστεί το γεγονός ότι ένα δικό της παιδί είχε συνδεθεί με την πιο σκοτεινή σελίδα της μεταπολίτευσης. Και μάλιστα ένα παιδί του οποίου η οικογένεια προκαλούσε μόνο θαυμασμό και σεβασμό στην τοπική κοινωνία.
Η αποφυλάκιση που έφερε ξανά το όνομα στην επικαιρότητα
Σήμερα, 24 χρόνια μετά από εκείνο το ταραγμένο καλοκαίρι, η αποφυλάκιση Γιωτόπουλου ξαναζωντάνεψε τις συζητήσεις στα καφενεία της Δυτικής Φθιώτιδας. Η είδηση δεν αντιμετωπίστηκε με τον φόβο ή τον εντυπωσιασμό του παρελθόντος, αλλά με τη στοχαστική διάθεση που φέρνει το πλήρωμα του χρόνου.
Το όνομα του Γιωτόπουλου επανήλθε ως θέμα συζήτησης. Οι νεότεροι, που το 2002 ήταν παιδιά ή αγέννητοι, ρωτούν τους παλαιότερους για να μάθουν την ιστορία. Απο ιστορική περιέργεια για το πώς οι γραμμές της μεγάλης ιστορίας τέμνονται με τις μικρές ιστορίες του τόπου τους.
Οι συζητήσεις πλέον δεν έχουν το βάρος του φόβου. Εστιάζουν περισσότερο στην ειρωνεία της τύχης: πως μια οικογένεια που ξεκίνησε από την εκπαιδευτική προσφορά στην ύπαιθρο της Φθιώτιδας και πέρασε από τα ιδεολογικά κινήματα της Ευρώπης, κατέληξε να ταυτιστεί με μια από τις πιο αιματηρές διαδρομές της σύγχρονης Ελλάδας.
Η μικρή Γιαννιτσού με την μεγάλη ιστορία
Η Γιαννιτσού παραμένει και σήμερα αυτό που ήταν πάντα: ένα μικρό, ήσυχο και γραφικό χωριό της ορεινής Φθιώτιδας. Σκαρφαλωμένο στις πλαγιές, όπου οι άνθρωποι μοχθούν για την καθημερινότητά τους και επενδύουν στην προκοπή του τόπου τους. Οι ρυθμοί της ζωής εδώ καθορίζονται από τις εποχές του χρόνου, τις αγροτικές εργασίες και την επιστροφή των ετεροδημοτών τα καλοκαίρια.
Ωστόσο, η ιστορία έχει την τάση να αφήνει τα σημάδια της με τρόπους απρόβλεπτους. Η σχέση της περιοχής με τον Αλέξανδρο Γιωτόπουλο δεν ορίζει το παρόν ούτε το μέλλον του χωριού, αποτελεί όμως ένα κεφάλαιο της τοπικής μνήμης που δεν μπορεί να διαγραφεί. Είναι η υπενθύμιση ότι πίσω από τα μεγάλα γεγονότα που συγκλονίζουν μια χώρα, υπάρχουν πάντα κάποιες μικρές, αθέατες ρίζες στην ελληνική επαρχία. Ρίζες που -είτε το θέλουμε είτε όχι- συνδέουν τον τόπο μας με τη μεγάλη ροή της ιστορίας.